بزاق دهان و بررسی فیزیولوژی آن

تعریف بزاق دهان

مدت زمان طولانی است که بزاق دهان آینه سلامت بدن شناخته شده است، بعلاوه بزاق حاوی ترکیبات سرمی می باشد که در آزمایشهای خون استاندارد که به منظور پایش سلامت و بیماری بکار گرفته می شوند، مورد ارزیابی قرار می گیرند.

بزاق یک مایع شفاف منحصربه فرد با طیفى از ترکیبات مختلف شامل الکترولیتها، ایمونوگلوبولینها، پروتئینها و آنزیمها می باشد.

نقش اصلى آن ، حفاظت از غشاى مخاطى در حین غذا خوردن است و علاوه بر این به طور مستقیم عملکردهاى زیر را انجام می دهد:

  • فعالیت حفاظتى و پاکسازی محیط دهان
  • نگهدارى از دندانها و کل مخاط
  • انجام فعالیتهای ضد باکتریایی و ضدویروسی
  • و از همه مهمتر قدرت چشایی و قابلیت هضم می باشد

بررسى بزاق دهان در شرایط بیماری های مختلف می تواند سبب کشف بیومارکرهاى بزاقى خاص براى بیماری های مختلف و حتى مراحل مختلف بیمارى گردد.

علاوه بر این، بزاق دهان یک مایع بیولوژیک پیچیده است که می تواند برای تشخیص بیماری ها یا شناسایی روند تکاملی وضعیتهای پاتولوژیک خاص در بدن انسان مورداستفاده قرار بگیرد.

تاثیر بزاق دهان

 

فیزیولوژی بزاق

بزاق یک مایع دهانی پیچیده است که متشکل از ترشحات سه جفت از غدد بزاقی اصلی و غدد بزاقی فرعی مخاط لبی، باکال، زبانی، کامی زبانی و کامی می باشد.

بزاق دهان را می توان به دو صورت بزاق اختصاصی غده و بزاق کامل در نظر گرفت.

بررسی و ارزیابی ترشحات غدد بزاقی برای شناسایی پاتولوژی اختصاصی غده، مثلاً عفونت و انسداد، می تواند بسیار مفید باشد.

با این وجود، جهت ارزیابی اختلالات سیستمیک زمانی که آنالیز بزاق دهان صورت می گیرد، بزاق کامل بیشترین نمونه ای است که موردمطالعه قرار می گیرد.

بزاق کامل متشکل از مایع سرویکولار ژینژیوال، ترنزودا مخاطی، ترشحات بینی و برونشیال اکسپکتوره شده، مشتقات خون ۲ و سرم از زخمهای دهانی، باکتری، فرآورده های باکتریایی، ویروس و قارچ، سلولهای اپیتلیال ریزش کرده و دیگر ترکیبات سلولی و باقیمانده های غذایی می باشد.

تقریباً ۳۳ درصد بزاق دهان آب است و یک درصد دیگر کمپلکسی از مولکولهای آلی و غیرآلی تشکیل شده است.

سرعت ترشح روزانه آن بین ۵۰۰ و ۷۰۰ میلی لیتر متغیر است و متوسط حجم آن در دهان ۱/۱ میلی لیتر می باشد.

بیشترین حجم را  قبل، حین و پس از وعده های غذایی ایجاد می شود و حدود ۱۲ ظهر به اوج خود می رسد و در شب زمانی که در خواب هستیم به طور قابل ملاحظه ای کاهش می یابد.

نقش بزاق دهان :

خاصیت خنثی کنندگی، شویندگی و ضد میکروبی

اگر فرد، بهداشت دهان و دندان خود را رعایت نکند، پلاک دندانی  Dental Plaque  روی دندان ها جمع می شود.

پلاک دندانی لایه نرمی متشکل از میکروب ها و باقیمانده های مواد غذایی است.

تجمع پلاک روی دندان ها سبب بر هم خوردن تعادل باکتری های بیماری زا و غیر بیماری زا (فلور طبیعی دهان) شده و این امر پس از طی مراحلی باعث ایجاد بیماری های پریودنتال و یا کانون های پوسیدگی می شود.

مقاومت خود شخص ،سن ،جنس ،توارث و بحرانهای روحی، جویدن مواد غذایی گوناگون تاثیر در ایجاد پلاک دندان دارد.

اجزای تشکیل دهنده بزاق دهان

در طى ۳۳ سال گذشته، پروتئین ها و پپتیدهای اصلى بزاق دهان شناسایی شده اند، این در حالى است که خصوصیات بیوشیمیایى آنها همچنان ناشناخته است.

مطالعات اولیه پروتئومیکسى بزاق دهان انسان سبب تعیین خصوصیات ۴ خانواده از پروتئینهای تراوشى بزاق شد که عبارت اند از:

  1. پروتئینهای غنى از پرولین
  2. استاترینها
  3. سیتاتینها
  4. هیستاتینها

این پروتئینها علیه عفونت لثه، کاهش التهاب و خونریزى لثه، پوسیدگى دندانها و سرطان حفره دهان نقش داشته و اختلاف معنی داری با دیگر پروتئینهای دفاعى بزاق دارند.

هدف از مطالعات پروتئومیکسى بزاق انسان، یافتن تمام ترکیبات پروتئینى بزاق، نقش آنها در سلامتى انسان، آگاهى از عملکرد هرکدام از ترکیبات پروتئینى و شناسایى ایزومرهای مختلف آنزیمهای موجود در بزاق میباشد.

نکته:

امروزه اثبات شده است که بسیارى از مواد که در خون وجود دارد در بزاق نیز البته با غلظت کمتر نسبت به خون وجود دارد که با استفاده از روشهای جدید و تکنولوژیهایی با حساسیت بالا (به کارگیری تکنولوژیهای نانو از جمله نانوپروتئومیکس) میتوان غلظت، کمیت و کیفیت مواد موجود در بزاق را در دقیقاً برآورد کرد و این خود روشى بسیار مناسب و تازه در شناسایى سریع سرطانها، مراحل پیشرفت بیمارى و روند رشد و بهبودى بیمارى است.

نمونه بزاق دهان

 

نتیجه گیری

در طى ده سال گذشته، بزاق دهان یکى از موضوعات مهم مورد توجه محققین بوده است، تمامی مطالعات منتشر شده مواردى هستند که از بزاق دهان به عنوان یک نمونه زیستى براى مطالعه سوءمصرف داروها، تشخیص انواع بیماریهای دهان و بیماریهای سیستمیک بهره برده اند.

مشابه خون، بزاق دهان یک مایع پیچیده حاوی آنزیم های مختلف، هورمون ها، آنتی بادی ها، ترکیبات ضد میکروبی و عوامل رشد می باشد.

مویرگهای خونى که از غدد بزاقى میگذرند ورود آنالیزها را از خون به غدد بزاقى تسهیل میکنند.

اکثر خانواده های پروتئینى مهم موجود در بزاق دهان انسان، تغییرات پس از ترجمه آنها و سهم متفاوت هرکدام در ترشحات غدد بزاقى با کاربرد تکنیک های پروتئومیک موردبررسی قرار گرفته است.

به عنوان یک مایع تشخیصی دارای فوایدی می باشد که آنها نسبت به سرم ارجح می کند.

جمع آوری بزاق کامل به صورت غیرتهاجمی بوده و توسط افراد با حداقل آموزش قابل انجام است.

نمونه بزاقی با تجهیزات ساده قابل جمع آوری است و ازاین رو جهت غربالگری جمعیت های بزرگتر به عنوان یک روش مقرون به صرفه می باشد.

حمل بزاق دهان طی فرآیند تشخیص نسبت به خون راحت تر است به این دلیل که لخته نمی شود.

همچنین، برای افرادی که در حوزه مراقبت سلامت مشغول به کار هستند انجام تست بزاق دهان ایمن تر از سرم است، به این دلیل که در استفاده از نمونه سرم احتمال مواجه شدن با بیماری نشاءت گرفته از خون بیشتر می باشد.

 

 

همواره  شاد و سلامت باشید

مرکز فوق تخصصی دندانپزشکی پردیس

1 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

لطفا به سوال امنیتی پاسخ دهید ؟ *