اتوکلاو و استفاده آن در دندانپزشکی

دستگاه اتوکلاو و استفاده آن در دندانپزشکی

در این مقاله توضیحاتی در مورد دستگاه اتوکلاو و نحوه کارکرد و استفاده آن در دندانپزشکی داده می شود.

گفته می شود اتوکلاو بهترین دستگاه جهت استریل کردن وسایل دندانپزشکی است.

استریلیزاسیون معمولا برای نابودسازی باکتری ها و اسپورها انجام می شود، چون آنچه که موجب نابودی باکتری ها می گردد در مورد سایر میکروارگانیزم ها نیز صدق می کند.

اهمیت استریلیزاسیون اسپورها به دلیل دشواری در نابودسازی آنها در مقایسه با سلول های تکثیر شونده است، سلول های تکثیر شونده بسیاری از باکتری ها که موجب عفونت می شوند به سرعت در دمای شصت درجه سانتی گراد نابود می گردند، بنابراین در دمای آب جوش به آسانی از بین خواهند رفت.

دستگاه اتوکلاو

ولی اسپورها(هاگ های باکتریایی) در دمای آب جوش حتی پس از ساعتها نابود نخواهند شد.

همین شرایط برای استریل کردن با دستگاه فور: [(Dry Heat) (به فرانسوی Four) یا اجاق گرمای خشک در پزشکی نام دستگاهی برای ضدعفونی و استریلیزاسیون تجهیزات و وسایل فلزی می‌باشد] نیز صحت دارد.

بنابه دلایلی دمای لازم برای نابود ساختن سلول های تکثیر شونده و اسپورها با استفاده از حرارت خشک (فور) بیشتر از حرارت مطلوب است.

آنچه که در اتوکلاو مهم است گرمای نهفته ای است که با بخار تحت فشار حمل می شود.

اگر چه رطوبت موجود در بخار کمک می کند اما این گرماست که میکروارگانیزم ها را از بین می برد.

بسته های حاوی وسایل، تحت فشار بخار آب داغ شده و در حرارت زیاد، در شرایطی قرار می گیرند که فراتر از ظرفیت حیاتی میکروارگانیزم هاست.

ساختمان اتوکلاو

اتوکلاو ماشینی است که با استفاده از بخار تحت فشار وسایل را سترون می کند.

گمان می رود این دستگاه با فرآیند دگرگونی ماهیت(دناتوراسیون) میکروارگانیزم ها را می کشد ولی بدن شک اکسیداسیون نیز اتفاق می افتد.

به عبارت دیگر این دستگاه با استفاده از عوامل دما، بخار، فشار و زمان عملکرد داشته و میکروارگانیسم ها در مجاورت حرارت مرطوب آب را جذب و مواد پروتئینی آنها منعقد شده از بین می رود و مطمئن ترین روش استریلیزاسیون شمرده می شود.

گذشته از اهمیت مسئله پیشگیری و کنترل عفونت و جنبه های مختلف آن، آنچه امروز بیشتر به عنوان یک مظهر به چشم می خورد و مورد دقت نظر قرار می گیرد وجود اتوکلاو در مطبها و مراکز دندانپزشکی است.

اتوکلاو شامل یک اتاقک است که توسط بخار آب تحت فشار، پر می شود.

برای گذاشتن و برداشتن وسایل، این اتاقک باز شده و بعد کاملا بسته می شود تا بتواند بخار آب فشرده را در خود نگاه دارد.

اتوکلاو

مشخصات کلی دستگاه

اتوکلاوها بر اساس حذف هوای داخل محفظه به دو دسته تقسیم می شوند:

  1. Gravity که بر اساس تغییر قوه ثقل جهت جابجایی هوا و بخار عمل می کند.
  2. Prevacum که بر اساس مکش توسط پمپ و با سرعت عمل می نماید.

اتوکلاوها از نظر حجم در محدوده پنج تا هزار لیتر به بالا می باشند.

جنس بدنه باید از استیل و جنس مخزن باید از استیل ضد زنگ، ضد اسید، ضد باز و ضد مغناطیس باشد و ضخامت کمتر از چهار میلی متر نداشته باشد.

درب دستگاه بایستی از فولاد ضدزنگ بوده و ضخامت آن کمتر از شش میلی متر نباشد.

درب دستگاه باید دارای واشر نسوز و قفل ایمنی باشد.

فشار سنج ها کالیبره باشند، شیرهای بخار و آب و همچنین لوله کشی آب و بخار اصولی و آب بندی شده باشند.

همچنین صافی و فیلترهای مناسب هوا و بخار سوپاپ اطمینان، تله بخار، ترموتر و تایمر داشته باشند.

اتوکلاوهایی که در مطب های دندانپزشکی استفاده می شوند (انواع رومیزی) معمولا در چهار چرخه عمل می کنند:

  1. چرخه گرم شدن
  2. چرخه سترون کردن
  3. چرخه برداشتن فشار
  4. چرخه خشک کردن

زمان گرم کردن به طور خودکار به زمان سترون(استرلیل) کردن افزوده می شود. در برخی اتوکلاوها که چرخه خشک کردن به شکل خودکار وجود ندارد، پس از پایان چرخه دو، در اتوکلاو را باید حدود یا تا دو سانتی متر باز گذاشت تا رطوبت خارج شود.

بدین ترتیب، پس از پایان مرحله چهار بسته بندی مربوط نخواهد بود و بنابراین آلودگی هم رخ نخواهد داد.

حرارت و زمان لازم برای اتوکلاو کردن در جدول زیر مشخص شده است:

حرارت(درجه سانتی گراد)حداقل زمان لازم(دقیقه)
134-1383
126-12910
121-12415
115-11830

 

البته باید مدت اضافی به عنوان عامل ایمنی در نطر گرفت تا حرارت به مرکز بسته های حاوی وسایل برسد.

طول مدت استریلیزاسیون بستگی به میزان وسایل و ماهیت مواد استریل شونده فرق می کند، بخار معمولا از میان اکثر پارچه های جراحی و کیسه های بخاری عبور کرده و باعث مرگ تمامی اشکال میکروبی می گردد و در مواقعی که پارچه های کلفت در اطراف وسایل باشند، حداکثر زمان به منظور استریلیزاسیون سی دقیقه می باشد.

اتوکلاو

نکاتی ضروری در استفاده از اتوکلاو

1.ابزارهایی که داخل اتوکلاو قرار می گیرند باید به صورتی چیده شوند که بین آنها فاصله باشد تا هوا بتواند خارج شود و بخار بین آنها جریان پیدا کند.

2.هیچ گاه از آب شیر یا آب جوشیده به جای آب مقطر داخل اتوکلاو نباید استفاده شود، زیرا آب شیر دارای املاح مختلف همچون کلسیم است که درون لوله ها و محفظه اتوکلاو، همچنین روی ابزار سترون کردنی رسوب می کند و ممکن است به اتوکلاو آسیب بزند.

3.باید تمام سطوح داخلی اتوکلاو را به طور منظم بازدید و با آب مقطر پاکیزه کرد.برخی از سازندگان اتوکلاوهای رومیزی، شوینده های خاصی را برای پاکیزه کردن داخل اتوکلاو توصیه می کنند.

به عنوان قاعده کلی بهتر است پس از بازکردن اتوکلاو از حرکت و جابجایی بخار در تمام نقاط آن اطمینان حاصل کرد.

اتوکلاوهای جدید امروزی دارای یک وسیله حساس به حرارت یا ترموکوپل می باشند که به یک ریزپردازنده متصل است و به طور خودکار حرارت کافی به تمام وسایل می رساند.

قرارا دادن وسایل دندانپزشکی در اتوکلاو

روش ارجح سترون(استریل،ضدعفونی) کردن ابزارها، قراردادن در اتوکلاو است، ولی تمام وسایل و ابزارها را نمی توان به این روش سترون کرد، زیرا ممکن است آسیب ببینند.

از جمله وسایلی که نمی توان آنها را در بخار اتوکلاو سترون کرد آنهایی هستند که تمامی قسمتهایشان از فولاد زنگ نزن ساخته نشده است، یا ابزارهایی که برای برش یا تراش به کار می رود که با قرار دادن در اتوکلاو به تدریج کند می شود.

فرزها، قلم های جرم گیری، پلایرهای ارتودنسی، هکت ها، هو و لبه نگهدارنده برخی فورسپس ها در اتوکلاو تدریجا کند می شود و باید با فور سترون شود.

پانچ و کلامپ هایی که برای رابردم به کار می روند نیز در بخار زنگ می زنند و باید در فور سترون شوند.

آینه ها هم بهتر است در فور قرار گیرند زیرا در اتوکلاو آسیب می بینند.

برخی از تری های قالب گیری از جنسی هستند که نمی توان آنها را داخل اتوکلاو کرد بلکه باید در فور قرار داد و یا باید ضدعفونی کرد و یا اینکه از فرم یک بار مصرف آن استفاده نمود.

هندپیس ها به دسته چاقوی جراحی شباهت دارند. روی این وسایل به شدت با بزاق و خون آلوده می شود.

هر چند به علت مکیده شدن مواد به داخل لوله آب و هوا، داخل هندپیس ها هم آلوده می شود. بنابراین گندزدایی قسمت بیرونی هندپیس ها کافی نیست و باید سترون شوند.

اتوکلاو

بحث و نتیجه گیری

روش ارجح سترون کردن ابزارها، قرار دادن در اتوکلاو است، ولی تمام وسایل و ابزارها را نمی توان به این روش سترون کرد، زیرا ممکن است اسیب ببینند.

اتوکلاو با استفاده از عوامل دما، بخار، فشار، زمان عملکرد داشته و میکروارگانیسم ها در مجاورت حرارت مرطوب، آب را جذب و مواد پروتئینی آنها، منعقد شده، از بین می رود و مطمئن ترین روش استریلیزاسیون شمرده می شود.

نفوذپذیری گرمای مرطوب زیاد و این روش از دیگر روشهای سترون کردن موثرتر و کم دردسرتر است.

اتوکلاوهای پیشرفته دارای دستگاه تخلیه هوا هستند گران و وقت گیر بوده و اغلب در کارهای دندانپزشکی استفاده نمی شود و اتوکلاوهایی که دستگاه تخلیه ندارند از فشار بخار وارده به دستگاه جهت خروج هوای اضافی استفاده می کنند اما به هر حال وجود این هوا اجتناب ناپذیر است.

بنابراین باید در نوع بسته بندی و بار زدن اتوکلاو و ترتیب قراردادن وسایل و ابزار در این دستگاهها دقت کرد تا حرارت به مرکز بسته های حاوی وسایل برسد.

منطقی است که به هنگام خرید اتوکلاوهای رومیزی باید به موارد ذکر شده در راهنمای سازنده محصول مانند هر محصول دیگر توجه کرد.

مشکلات مربوط به اتوکلاو بخار شامل زنگ زدن وسایل و نم دار بودن وسایل است که بایستی با رعایت نکات لازم به حداقل رسانیده و کنترل کرد.

برخی از لوازم و وسایل مثل فرزها و هندپیس ها ممکن است در جریان سترون سازی در اتوکلاو آسیب ببینند که نکات لازم در این مورد را بخصوص به دلیل گران بودن تجهیزاتی مثل هندپیس باید مورد دقت و توجه بیشتر قرار داد.

اختلال یا نارسایی در فرآیند سترون سازی با گرما دلایل مختلفی می تواند داشته باشد که باید با توجه به نکات کاربردی مورد بازسازی قرارگیرد تا از صحت عمل سترون سازی اظمینان حاصل گردد.

 

همواره شاد و سلامت باشید

مرکز فوق تخصصی دندانپزشکی پردیس

2 پاسخ ها

دیدگاه خود را ثبت کنید

آیا می خواهید به بحث بپیوندید؟
در صورت تمایل از راهنمایی رایگان ما استفاده کنید!!

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *